Oʻzbekistonda ikki til bor: ularda hech qachon kitob yozilmagan, gazeta chop etilmagan, dars oʻtilmagan. Birini bu yerga arablar olib kelgan: dastlabkilari 709-yilda, Buxoro olingan paytda xalifalik qoʻshini bilan kelgan, hozirgi soʻzlashuvchilarning ajdodlari esa, ehtimol, olti yuz yil oldin, Temuriylar davrida Balx atrofidan koʻchib kelgan. Ikkinchisini koreyslar olib kelgan — 1937-yil kuzida, yuk vagonlarida. Ikkala til bugungacha faqat bir sababdan yetib keldi: ularda uyda gaplashishgan. Va ikkalasi ham hozir jim boʻlib bormoqda — bir xil sababdan.
Bu ikki jumlani bugun Oʻzbekistonda bir necha yuz kishi tushunadi. Ularning deyarli barchasi yetmishdan oshgan.
Bu ekzotika haqidagi hikoya emas. Buxoro arablari va Toshkent koreyslari — oddiy oʻzbekistonliklar: qoʻshnilar, sinfdoshlar, bozordagi odamlar. Faqat ularning uyida, oshxonada, choy ustida yaqin-yaqingacha dunyoning boshqa hech bir yerida yoʻq til yangrab turgan.
Buxoro arabchasida ǧazīra (jazira) soʻzi bor. Boshqa har qanday arabchada u «orol» degani. Bu yerda esa — «choʻl, suvsiz dasht».
«Orol» «choʻl»ga aylangan til — bu ming yil dengizni koʻrmagan odamlarning tili.
Arablar Zarafshon vodiysida VIII asr boshidan beri: 709-yilda Qutayba ibn Muslim Buxoroni, 712-yilda Samarqandni oldi, shaharlarga arab garnizonlari joylashdi. Somoniylar davrida, IX–X asrlarda, Samarqand yaqinida matolari bilan mashhur butun bir arab shahri — Vedar boʻlgan. Ammo hozirgi Buxoro arablari, ehtimol, oʻsha askarlarning avlodlari emas: tilshunoslarning fikricha, ularning ajdodlari keyinroq, XIV–XV asrlarda, hozirgi shimoliy Afgʻoniston hududidagi Balx va Andxoʻy atrofidan, Temuriylar davrida kelgan. Demak, bu til bu yerda kamida olti yuz yil, Buxorodagi arab nutqi esa — ming uch yuz yil.
XX asr boshida arablar Buxoro va Qashqadaryo vohalarining bir necha oʻnlab qishloqlarida yashar edi va ularning koʻpchiligida allaqachon tojikcha yoki oʻzbekcha gaplashishardi. Til uchtasida saqlanib qoldi. Gʻijduvon yaqinidagi Joʻgʻari va Chagʻdari, Vobkent yaqinidagi Arabxona. Yana Qashqadaryodagi Jeynov va Qamashi. Boʻldi.
U qanday saqlanib qoldi? Javob oddiy va unchalik qulay emas: arablar faqat arablarga uylanishgan. Qishloq yopiq yashagan, kelinni oʻzlaridan olishgan, til esa qon bilan birga oʻtgan. Tilshunoslar buni endogamiya deyishadi, arablarning oʻzi — tartib. Bu ming yil ishlagan, ammo maktab, kolxoz, pasport va shahar paydo boʻlishi bilan ishlamay qoʻygan.
1936-yilda leningradlik arabshunos Isaak Vinnikov bu tilni yozib olish uchun Buxoro viloyatiga keldi. U tilni oxirgi lahzada topdi. Chorrabot qishlogʻida unga — olimlar emas, aholining oʻzi — shunday deydi:
«Arablar kamayib ketdi. Ular hammasi oʻzbek boʻlib ketdi, oʻzbekcha gaplashadi. Faqat nomi arab, arab tilini bilmaydi. Keksalari oʻlib ketgan, yoshlari arabcha gaplasha olmaydi».
Bu toʻqson yil oldin aytilgan. Til oʻshanda ham oʻlayotgan edi — va hali ham tirik.
Vinnikov hozir hujjatlashtirish deb ataladigan ishni qildi: 1936, 1938, 1943 va 1944-yillarda qishloqlarga bordi, 1937-yilda esa Arabxonadan Tosh Gʻanini — shunchaki tilning egasi, qishloq odamini — Leningradga olib keldi, uning ogʻzidan yozib olish uchun. Natija 1962-yilda chiqdi: ikki yuz ellik betlik lugʻat, unda har bir soʻzning faqat tarjimasi emas, u aytilgan jumlalar, koʻpincha butun hikoyalar ham bor. Bu Buxoro arabchasining yagona lugʻati. Boshqasi yoʻq va boʻlmaydi ham.
U arabcha, ammo hech bir arabchaga oʻxshamaydi. Ming yil fors va turkiy tillar yonida u oʻzini qayta qurdi. Feʼl, oʻzbekchadagidek, jumla oxiriga ketdi. Artikl yoʻqoldi. Hozirgi zamon esa «yotmoq» soʻzi orqali yasaladigan boʻldi: «u hozir non yopyapti» deyish uchun soʻzma-soʻz «u yotib yopadi» deyishadi. Arab oʻzagiga koʻchirilgan turkiy ravishdosh.
Ammo grammatikadan muhimrogʻi — unda saqlanib qolgan narsalar.
ḳalb — «yurak» soʻzi Vinnikov lugʻatidagi eng uzun maqola. Tilda alohida «sevmoq» soʻzi yoʻq. Sevib qolish — bu «yurak bilan bogʻlanish»: 'al_ba'áz ḳalb šaddu (al-ba'az kalb shaddu), «ular bir-biriga yurak bilan bogʻlandi». Tinchlanish — «yurak ochildi». Jonga tegish — «yurak urdi».
Yana bir narsa. «Qaysi tilda gaplashasan?» degan savolga Joʻgʻarida shunday javob berishgan:
nāḥna salās ilsānāt nithaddas (nāxna salās ilsānāt nitxaddas) — «biz uch tilda gaplashamiz». Oʻz qishlogʻida arabcha, begona qishloqda tojikcha, shaharda oʻzbekcha.
2000-yilda gruzin arabshunosi Guram Chikovani Joʻgʻariga videokamera bilan keldi. U arabcha gapiradigan sakkiz yoshlardagi bola Ahmad Ali Rajabovni, Abdu Jalol Jahonqulovning oilasini va Jeynovda ertak aytib berayotgan keksalarni suratga oldi.
Ahmad Ali hozir oʻttizlarda. U hali ham arabcha gapiradimi — bilmaymiz. 2025-yilda Chikovani qishloqlarda til hali tirik, ammo «oila bilan cheklangan», yoshlar esa oʻzbek va tojik tiliga oʻtib ketmoqda, deb yozdi.
Ikki hikoya hech narsada oʻxshamaydi. Arablar — bir joyda ming yil. Koreyslar — deportatsiyadan keyin uch avlod. Osiyoning turli chekkalari, turli dinlar, turli taomlar, va hech birida oʻz alifbosi yoʻq.
Umumiy narsa bitta. Na u, na bu til hech qachon uydan boshqa narsaning tili boʻlmagan. Unda oʻqitilmagan, yozilmagan, hukm qilinmagan, ibodat qilinmagan. U buvi nevarasi bilan unda gaplashgan vaqtgacha yashagan. Nevara boshqa tilda javob bergan zahoti — tamom.
Tilshunoslar buni «avlodlararo uzatishning uzilishi» deyishadi. Koryo-saram tarixchisi German Kim koryo-marni «tomsiz sheva» deb atagan: ustida uni tutib turadigan adabiy tili yoʻq sheva. Bu ikkalasi uchun ham aniq soʻz. Tomsiz ikki til.
따깐 (ttakan) — bu birinchi harfi tushib qolgan ruscha «stakan». Koreys tili soʻz boshida ikki undoshni yoqtirmaydi, shuning uchun «st» oddiy «t»ga aylangan. Xuddi shunday «spichki» (gugurt) 비지깨 (pijikke) boʻlib qolgan. Oilalarda onani 마마 (mama), otani 빠빠 (ppapa) deb atay boshlashgan. Hurmat maʼnosidagi «Siz», 당시이 (tansii), tilda rus tilida borligi uchun paydo boʻlgan.
Koryo-mar — bu bir yuz ellik yil rus tili yonida yashagan koreys tili. Avval Primoryeda: 1863-yildan boshlab shimoliy Hamgyon viloyatidan dehqonlar ocharchilik va yersizlikdan Tumangan daryosi orqali oʻsha yoqqa ketishgan. Keyin Qozogʻiston va Oʻzbekistonda.
1937-yil kuzida Sovet Uzoq Sharqining butun koreys aholisi, taxminan bir yuz yetmish ming kishi, eshelonlarga yuklanib, Oʻrta Osiyoga joʻnatildi. Rasmiy sabab — «yapon josusligining oldini olish». Odamlar bir oy yuk vagonlarida yurib, dasht va qamishzorlarga tushirilgan.
1938-yilda koreys maktablari yopildi. Shu paytdan boshlab SSSRda koreys tili hech qayerda oʻqitilmadi. Bolalar ruscha oʻqidi. Til oshxonada qoldi.
Keyin odatda «mehnat jasorati» deb ataladigan narsa yuz berdi: Toshkent yaqinidagi koreys kolxozlari — «Polyarnaya zvezda», «Politotdel», Sverdlov nomli, «Pravda» — botqoqlarni sholi dalalariga aylantirib, mamlakatdagi eng boy xoʻjaliklardan biriga aylandi. Bu rost. Ammo bu muvaffaqiyatning oʻshanda hech kim hisoblamagan bahosi bor edi: ishlar qanchalik yaxshi ketsa, bolalar shunchalik tez shaharga, institutga, Toshkentga, Moskvaga ketishardi. Ruscha.
2008-yilda Yuqori Chirchiq tumanidagi Ahmad Yassaviy qishlogʻiga — sobiq Sverdlov nomli kolxoz, koreyscha 시온고, Sionggo — Seuldagi Koreys tili milliy institutining ekspeditsiyasi keldi. Ular hali koryo-marda gaplashadigan odamlarni izlashardi.
Topishdi. Kim Aleksandra Shura, 88 yosh. 1921-yilda Vladivostokda tugʻilgan, oilasi Hamgyon-Namdodagi Tanchxondan. Oʻn olti yoshida deportatsiya qilingan. Oʻn besh yil sholida ishlagan. Koreyscha, ruscha va oʻzbekcha gapiradi. Pak Olga, 85 yosh, u ham Vladivostokdan.
Ekspeditsiya oʻttiz toʻrtta audiofayl yozib oldi va koʻrganini tasvirladi. Tasvir uch qatorga sigʻdi:
Sakson atrofidagi birinchi avlod oʻzaro koryo-marda gaplashadi. Voyaga yetgan bolalari bilan — asosan ruscha. Nevaralari bilan — faqat ruscha. Ikkinchi avlod alohida soʻzlar va oddiy iboralarni biladi. Uchinchisi hech narsa bilmaydi.
Bu tilning qanday oʻlishining eng aniq tasviri. Taqiqdan emas, urushdan emas. Buvi bir kuni nevarasiga oʻz tilida emas, uning tilida javob berganidan.
Bu yerda kutilmagan burilish bor. 1991-yildan keyin koreys tili Oʻzbekistonga qaytdi, ammo boshqacha. Seuldan darsliklar, oʻqituvchilar, K-pop, doramalar keldi. Yosh koryo-saramlar koreys tilini oʻrganishga kirishdi. Va maʼlum boʻldiki, ular oʻrganayotgan koreyscha bilan buvisi gapiradigan koreyscha — turli tillar.
Koreyashunoslik akademiyasi ensiklopediyasi bu haqda oddiygina yozadi: Janubiy Koreyada ishlab koreys tilini oʻrgangan koryo-saramlar va koryo-mar soʻzlashuvchilari «bir-birini tushunmaydi va ruscha gaplashadi».
Nevara koreys tilini oʻrgandi. Buvi koreyscha gapiradi. Ular ruscha gaplashadi.
Janubiy koreyalik oʻqituvchilar koryo-marni tushunmaydi: boshqa unlilar, boshqa qoʻshimchalar, koreys jumlalari ichidagi ruscha soʻzlar, va bularning barchasi Seulda uch yuz yil oldin yoʻqolgan XV asr tovushlari bilan. 새비 (sebi) 새우 (seu) «qisqichbaqa» oʻrniga, 가슬 (kasil) 가을 (kail) «kuz» oʻrniga — Koreyada qirol Sejong davrida shunday gaplashishgan.
Yoʻqolib borayotgan tillar haqida odatda yozishadi. Men siz ularni eshitishingizni xohlayman. Barcha yozuvlar — haqiqiy soʻzlashuvchilar, aktyorlar emas, rekonstruksiya emas.
Ulrix Zeeger transkripsiyasi. Kichik p — fors tilidan kirgan soʻz. Gap yozuvning boshi haqida; 36 soniyalik parchaga dastlabki ikki-uch jumla kiradi.
Eʼtibor bering: xubuḏ «non» — Buxorocha ḥúbza; čān «edi» — fors tilidan; ṯī «oʻttiz» arabcha salāsīn oʻrniga — bu ham forscha. Toʻliq matn va tarjima: U. Seeger, «Zwei Texte aus Sarâb», in: Klimiuk (ed.), Semitic Dialects and Dialectology, Heidelberg 2022, 293–295-betlar, 2-matn.
Transkripsiya tayyorlanmoqda: koryo-mar iboralarini eshitilganidek hangul bilan yozyapmiz, tarjimasi bilan, va u qayerda rus tiliga oʻtishini belgilayapmiz.
Nimaga quloq solish kerak: arabchada — tomoq tubidan chiqadigan «ḥ» tovushi va jumla oxiridagi feʼl; koryo-marda — koreyscha «l» oʻrnidagi ruscha «r» va koreys jumlasi oʻrtasidagi «stakan» soʻzi.
Siz albatta kuksi yegansiz. Pigodi. Morkovcha. Balki siryak-tyamuri ham.
국시 (kuksi) — bu koryo-mar. Seulda 국수 (kuksu) deyishadi. 베고자 (pegodi) — koryo-mar. Seulda — 만두 (mandu). 모르코브채 (morkovcha) — Koreyada umuman yoʻq soʻz: ruscha «morkov» (sabzi) va koreyscha 채 (chxe), «somon shaklida toʻgʻralgan». Uni shu yerda, Oʻzbekistonda, kimchi uchun pekin karami topilmaganda oʻylab topishgan.
Bu soʻzlarni butun mamlakat biladi. Ularni bozorda aytishadi, peshtaxtalarga yozishadi, kafelarda buyurtma qilishadi. Hech kim ularni oʻlayotgan til soʻzlari deb oʻylamaydi. Ammo ular aynan shu: koryo-marning yeyish mumkin boʻlgani uchun omon qolgan oxirgi soʻzlari.
Buxoro arabchasiga bunday omad kulib boqmadi. Undan butun Oʻzbekiston biladigan birorta soʻz qolmadi. Faqat 1962-yilgi lugʻat, 2000-yilgi bir necha soatlik video va uchta qishloqdagi bir necha yuz kishi.
Til uyda gaplashilar ekan, tirik. Bu yagona qoida va undan istisno yoʻq.
Matndagi barcha soʻz va iboralar nashr etilgan dala yozuvlaridan olingan, birortasi rekonstruksiya qilinmagan.
Buxoro arabchasi. I. N. Vinnikov, «Buxoro arablari shevasi lugʻati», Falastin toʻplami 10 (73), Leningrad, 1962. Video va audio: G. Chikovani ekspeditsiyasi, 2000. G. Chikovani, «The Current Situation in Arabic-Speaking Kishlaks of Central Asia», Open Book Publishers, 2025. Xuroson yozuvi: U. Seeger, Semitisches Tonarchiv, Universität Heidelberg.
Koryo-mar. «고려말», Koreys madaniyati ensiklopediyasi, Koreyashunoslik akademiyasi. Koreys tili milliy instituti hisoboti, Toshkent, 2008. Kwak Chung-gu, 2007. Kwon Jae-il, 2013. German Kim, «Education and Diasporic Language», 2009. Wikitongues.
Illyustratsiyalar. Qishloqlardan fotosuratlarim hali yoʻq, shuning uchun bu sahifadagi rasmlar — manbalardagi tasvirlar asosida generatsiya qilingan illyustratsiyalar. Ular «illyustratsiya» deb belgilangan va hujjatli suratlar sifatida koʻrsatilmaydi. Soʻzlar, iboralar va audioyozuvlar — haqiqiy.
Transkripsiya. Arabcha soʻzlar Vinnikov tizimida berilgan: ḥ — jarangsiz boʻgʻiz tovushi, ḳ — chuqur «k», ' — ayn, ō/ē — choʻziq unlilar. Koreyscha soʻzlar — dala yozuvlari boʻyicha hangulda; koryo-marning oʻz imlosi yoʻq, shuning uchun bir soʻz turli mualliflarda turlicha yozilishi mumkin.